Türkiye’de yüz binlerce özel güvenlik görevlisi AVM’lerden hastanelere, üniversitelerden sitelere, fabrikalardan kamu kurumlarına kadar çok farklı alanlarda görev yapıyor.
Ancak güvenlik görevlilerinin çalışma hayatına ilişkin tartışmalar yalnızca ücretlerden ibaret değil.
Vardiyalar, fazla mesailer, gece çalışmaları, görev tanımının dışına çıkan işler ve yıpranma hakkı, sektörün en çok tartışılan başlıkları arasında bulunuyor.
Haber Balinası, özel güvenlik çalışanlarının çalışma hayatındaki beş kritik soruyu mevzuat ve resmî kurumların açıklamaları üzerinden inceledi.
Çalışma Saatleri Yasal Sınırlar İçinde Mi?
Özel güvenlik görevlilerinin çalışma saatleri, diğer işçilerde olduğu gibi genel olarak 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde değerlendiriliyor. Emniyet Genel Müdürlüğü de özel güvenlik görevlilerinin çalışma saatleri, ücretleri, özlük hakları ve iş sözleşmelerinin İş Kanunu kapsamında olduğunu belirtiyor. (Emniyet Genel Müdürlüğü)
İş Kanunu’nda genel çalışma süresi haftada en fazla 45 saat olarak belirleniyor.
Ancak vardiyalı çalışma sistemlerinde yalnızca bir günün kaç saat sürdüğüne bakmak yeterli değil. Tarafların anlaşmasıyla haftalık çalışma süresi, iş günlerine farklı şekilde dağıtılabiliyor. Günlük çalışma süresi ise genel olarak 11 saati aşamıyor. (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
Bu nedenle özel güvenlik sektöründe görülen 12 saatlik vardiyalar konusunda asıl soru, “Vardiya 12 saat mi?” değil;
“Bu sürenin ara dinlenmesi nasıl hesaplandı, haftalık toplam çalışma ne kadar oldu ve denkleştirme kurallarına uyuldu mu?” olmalı. Çünkü vardiya sisteminin adı tek başına fazla mesai hesabını belirlemiyor.
Fazla Mesailer Gerçekten Ödeniyor Mu?
İş Kanunu’na göre haftalık 45 saati aşan çalışmalar, gerekli şartlar oluştuğunda fazla çalışma kapsamında değerlendiriliyor.
Fazla çalışmanın her bir saati için işçiye normal saatlik ücretinin yüzde 50 artırılmış tutarı ödeniyor.
İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman da kullanabiliyor. Bu durumda her bir saat fazla çalışma karşılığında 1 saat 30 dakika serbest zaman verilmesi gerekiyor. (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
Bir başka önemli sınır ise yıllık fazla çalışma süresi.
Bir işçiye bir yıl içinde toplam 270 saatten fazla fazla çalışma yaptırılamıyor. Ayrıca fazla çalışma için işçinin onayının alınması gerekiyor. (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
Dolayısıyla vardiyalı çalışan bir özel güvenlik görevlisinin “fazla mesai hakkı yok” şeklinde genel bir kabulle karşılaşması doğru değil.
Fazla çalışma hesabında vardiya çizelgeleri, puantaj kayıtları, ara dinlenmeleri ve haftalık toplam çalışma süresi birlikte değerlendirilmelidir.
ÖGG Görev Tanımları Dışında Çalıştırılıyor Mu?
Özel güvenlik görevlisinin görev alanı da kanunla sınırlandırılmış durumda.
5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun kapsamında özel güvenlik görevlilerine kimlik sorma, duyarlı kapıdan geçirme, dedektörle arama, yakalama ve olay yerini koruma gibi belirli yetkiler veriliyor. (Emniyet Genel Müdürlüğü)
Ancak güvenlik görevlisinin koruma ve güvenlik hizmetleri dışında başka bir işte çalıştırılması konusunda açık bir yaptırım bulunuyor.
Emniyet Genel Müdürlüğünün güncel açıklamasına göre özel güvenlik görevlisini koruma ve güvenlik hizmetleri dışında başka bir işte çalıştıran kişi, kurum veya kuruluşlara 2026 yılı için her tespit başına 49 bin 379 TL idari para cezası uygulanıyor. (Emniyet Genel Müdürlüğü)
Bu nedenle güvenlik görevlisinin görev yaptığı yerde zaman zaman farklı işlere yönlendirilmesi, olayın niteliğine göre hukuki açıdan ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konu.
Örneğin güvenlik hizmetinin doğal parçası sayılan bazı giriş-çıkış kontrolleri veya güvenlik sistemlerinin takibi görev kapsamında değerlendirilebilirken, güvenlik hizmetiyle ilgisi bulunmayan işlerin yaptırılması farklı bir hukuki durum oluşturabilir. (Emniyet Genel Müdürlüğü)
Gece Vardiyalarının Çalışanlar Üzerindeki Etkisi
Özel güvenlik sektörünün en önemli özelliklerinden biri, hizmetin 24 saat devam edebilmesi.
Bu nedenle gece vardiyaları sektörün çalışma düzeninde önemli bir yere sahip.
İş Kanunu’nun gece çalışmasına ilişkin hükümleri de burada önem kazanıyor. Genel kural olarak işçilerin gece çalışması 7,5 saati geçemiyor. Ancak özel güvenlik, sağlık ve turizm sektörlerinde kadın çalışanlar açısından özel düzenlemeler bulunuyor. Kadın çalışanların bu sektörlerde 7,5 saatin üzerinde gece çalıştırılabilmesi için yazılı onay gerekiyor. (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
Vardiya değişimlerinde dinlenme süresi de önemli.
Postalar hâlinde çalışmada, gece ve gündüz postalarının düzenlenmesine ilişkin kurallar bulunuyor. Ayrıca posta değişiminde işçinin kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmesi gerekiyor. (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
Burada mesele yalnızca çalışma saatlerinin uzunluğu değil.
Gece çalışması, düzensiz vardiyalar ve yeterli dinlenme süresinin bulunmaması, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği açısından da ayrıca değerlendirilmesi gereken konular.
Nitekim Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının iş sağlığı ve güvenliği düzenlemeleri, çalışanların faaliyet alanı ayrımı yapılmaksızın iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının kapsamı içinde olduğunu belirtiyor. (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
Yıpranma Hakkı Neden Bulunmuyor?
Özel güvenlik çalışanlarının yıllardır gündeme getirdiği başlıklardan biri de yıpranma hakkı.
Gece vardiyaları, uzun süre ayakta çalışma, yüksek dikkat gerektiren görevler, kalabalık ortamlar ve zaman zaman fiziksel risklerle karşılaşma, mesleğin çalışma koşullarını diğer birçok işten farklılaştırabiliyor.
Buna rağmen Emniyet Genel Müdürlüğünün güncel açıklamasına göre 5188 sayılı Kanun ve ilgili mevzuatta özel güvenlik görevlilerine yıpranma hakkı verilmesine ilişkin herhangi bir hüküm bulunmuyor. (Emniyet Genel Müdürlüğü)
Dolayısıyla bugün itibarıyla özel güvenlik görevlileri açısından yıpranma hakkı, yürürlükteki mevzuattan doğan bir hak değil.
Bu durum, sektör çalışanlarının “Yüksek dikkat, gece çalışması ve güvenlik riski içeren bir meslek neden fiilî hizmet süresi zammı kapsamına alınmıyor?” sorusunu gündeme getiriyor.
Bu ise yalnızca hukuki değil, aynı zamanda çalışma hayatına ilişkin bir politika tartışması.
Beş Sorunun Ortak Noktası
Özel güvenlik sektöründe çalışma koşullarını değerlendirirken tek bir rakama veya tek bir vardiya sistemine bakmak yeterli değil.
Bir çalışanın haklarının belirlenmesinde; haftalık çalışma süresi, günlük çalışma süresi, ara dinlenmeleri, gece çalışması, fazla mesai kayıtları, vardiya değişimleri ve iş sözleşmesinin içeriği birlikte değerlendirilmeli.
Özellikle 12 saatlik vardiyalar konusunda da “12 saat çalışmak kesinlikle yasaktır” veya “12 saatlik vardiyada fazla mesai olmaz” şeklindeki iki uç yorumdan kaçınmak gerekiyor.
Her işyerinin vardiya düzeni ve sözleşmesi ayrı incelenmeli.
Güvenliği Sağlayanların Güvenliği
Özel güvenlik görevlileri, toplumun günlük hayatında çoğu zaman fark edilmeden görev yapan çalışanlardan biri.
Ancak bir AVM’nin girişinde, hastane koridorunda, okul kapısında veya fabrika sahasında güvenliği sağlayan kişinin kendi çalışma koşulları da en az yaptığı görev kadar önemli.
Rakamlar sektörün büyüklüğünü gösteriyor.
Mevzuat ise çalışanların hangi haklara sahip olduğunu ortaya koyuyor.
Hak, Örgütlü Mücadeleyle Korunur
Çalışma hayatına ilişkin her tartışmanın merkezinde aslında aynı soru bulunuyor: Çalışanın hakkı ne kadar korunuyor ve çalışan kendi hakkını koruyabilmek için ne kadar güçlü?
Benim açımdan işçi hakları yalnızca kanun maddelerinden, bordrolardan veya çalışma sürelerinden ibaret değildir. Çalışanın insanca yaşayabileceği bir ücret alması, güvenli koşullarda
çalışması, emeğinin karşılığını zamanında alması ve işyerinde kendisini yalnız hissetmemesi de çalışma hakkının ayrılmaz bir parçasıdır.
Burada örgütlü hareket etmenin önemini özellikle vurgulamak gerekiyor. Tek başına hareket eden bir çalışanın işverene karşı pazarlık gücü ile birlikte hareket eden çalışanların gücü aynı değildir. Sendikalar, çalışan temsilcilikleri ve diğer yasal örgütlenme biçimleri, işçinin yalnızca ücret pazarlığı yapmasının değil, çalışma koşullarının iyileştirilmesinin de önemli araçlarıdır.
Örgütlenmeyi yalnızca grev veya toplu sözleşme kavramlarıyla sınırlandırmamak gerekir. Örgütlü çalışan, çalışma saatlerini, fazla mesaisini, yıllık iznini, iş sağlığı ve güvenliğini ve diğer haklarını daha güçlü biçimde takip edebilir. İşveren açısından da örgütlü bir çalışan topluluğu, sorunların bireysel çatışmalara dönüşmeden konuşulabileceği daha düzenli bir çalışma ilişkisi yaratabilir.
Bugün özel güvenlik görevlilerinden fabrika işçilerine, sağlık çalışanlarından hizmet sektöründeki emekçilere kadar milyonlarca insan, emeği karşılığında hayatını sürdürüyor. Ancak emeğin değerini yalnızca maaş bordrosundaki rakam belirlemiyor.
Çalışanın söz hakkı, güvencesi, çalışma koşulları ve geleceğe ilişkin beklentisi de emeğin gerçek değerinin bir parçasıdır.
Benim düşünceme göre işçi sınıfının örgütlü olması bir tehdit değil, çalışma hayatının sağlıklı işlemesi için gerekli bir denge unsurudur. İşverenin güçlü olması kadar çalışanın da haklarını savunabilecek mekanizmalara sahip olması gerekir. Çünkü çalışma hayatında adalet, bir tarafın kazanıp diğer tarafın kaybetmesiyle değil, emeğin hakkının verildiği adil bir denge kurulmasıyla mümkün olur.
Ve belki de bütün bu dosyanın en önemli cümlesi şudur:
Çalışan yalnızsa hakkını istemek zorlaşır; çalışanlar örgütlüyse haklarını savunmak mümkün hâle gelir.
Haber Balinası, özel güvenlik sektörünün çalışma koşullarını çalışanların deneyimleri, işveren uygulamaları ve resmî veriler üzerinden incelemeye devam edecek.
Kaynaklar: Emniyet Genel Müdürlüğü Özel Güvenlik Denetleme Başkanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili çalışma mevzuatı.
Özel Haber: Mustafa Camuzcu
